کار و کسب حلال و اخلاق حرفه ای
کار و کسب حلال و اخلاق حرفه ای
تذکر این نکته نیز لازم به نظر می رسد که وجود انسان دو بعد دارد یکی بعد جسم او که تحت تأثیر ظاهری و مادی غذا است و معمولاً ما در مورد ظاهر غذایی که می خوریم دقت کافی را به کار می بریم و به بعد معنوی که حلال و حرام بودن آن است کمتر توجه می کنیم بعد دیگر انسان روح اوست که غذا به شدت بر آن تأثیر گذار است تا جائی که در حالات بعضی از اولیاء الله و بزرگان نوشته اند که با خوردن یک لقمه شبهه ناک آنهم به صورت اتفاقی تا مدتها از توفیق نماز شب محروم می شده اند.
مولانا جلال الدین بلخی با بیان اصل علیت و نظام علت و معلول در عالم می فرمایند:
چون زلقمه تو حسد بینی و دام ....................جهل و غفلت آید آنرا دان حرام
لقمه ای کان نور افزود و کمال...........................آن بود آورده از کسب حلال
ویژگی پارسایان
یکی از ویژگی هایی که امیرالمؤمنین علی ( علیه السّلام ) برای پارسایان )متقین ) بیان می کنند ، تلاش برای روزی حلال است (...وَ طَلَباً فی حَلالٍ )
و در جای دیگر میفرماید :
رزق و روزي بر دو نوع است : روزياي كه تو را ميجويد و روزياي كه تو آن را ميجويي .
پس هر كس دنيا را بجويد ، مرگ او را طلب كند تا اين كه او را از دنيا بيرونش كند و كسي كه آخرت را طلب كند ، دنيا او را ميجويد تا روزيِ او را كاملابه او رساند . امام علي (ع)
طلب حلال در قرآن
با نگاه به آیات قرآن در می یابیم که قرآن هرگز ما را به چشم پوشی از مواهب الهی دعوت نکرده و فقر را ارزش و نعمت به حساب نیاورده است بعلاوه خداوند در قرآن میفرماید .
و الله یرزق من یشاء بغیر حساب(( بقره 212 ))
الله یبسط الرزق لمن یشاء و یقدر (( رعد 16 ))
توازن نیازهای مادی و معنوی
اصل تعادل و توازن حکم می کند که در نیایش های خود هم به نعمت های دنیا توجه داشته باشیم و هم به آخرت و این براساس آموزه های قرآنی است:
»رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ ؛(نور؛37) «
مردانی که خرید و فروش آن ها را از یاد خدا باز نمی دارد.
کسب حلال، وسیله خدمت (انفاق )
انفاق در راه خدا موارد زیادی از بخشش های واجب و مستحب را پوشش می دهد: خمس، زکات، قرض، صدقه، بعضی از نذرها، هدیه، قربانی و... از این موارد است. بدیهی است اگر دست انسان از مال و مواهب دنیوی خالی باشد، هرگز توفیق احسان به مردم را نخواهد یافت.
مولوی می گوید:
( انفقوا )» گفتست پس کسبی بکن ................زانکه نبود خَرج بی دخل کُهُن
گرچه آورد «أنفِقوا» را مطلق او ،................. تو بخوانش اِکسبوا ثُمّ ( انفقوا )
رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود:
انّ النفسَ اذا أحرَزَت قوتَها استقرَّت؛آرامش خیال انسان در صورتی است که مایحتاج زندگی اش فراهم باشد
از قرآن کریم نیز چنین استفاده می شود که داشتن مال، لازمه رسیدگی به محروم و سائل است. (معارج؛24)
اهمیت طلب حلال در احادیث
پیشوایان معصوم ما ـ علیهم السلام ـ با گفتار، عمل و تشویق، همواره پیروان خود را به تلاش برای روزی حلال سوق داده و حلال» بودن را ویژگی لازم و دائمی درآمدها دانسته اند. اهمیت جایگزین کردن راه های حلال روزی به حدی است که امام صادق ـ علیه السّلام ـ به یکی از اصحاب خود به نام «مصادف» می فرماید: » یا مُصادِفُ! مجالَدَةُ السیوفِ أهونُ من طَلَبِ الحلالِ؛ شمشیرزدن و جنگیدن آسان تر از به دست آوردن روزی حلال است «!
امام باقر ـ علیه السّلام ـ می فرماید:
» إنِّی لَأعمَلُ فِی بَعضِ ضِیاعِی حَتَّی أعرَقَ و إنَّ لی مَن یَکفِینِی لِیَعلَمَ اللهُ عَزَّ و جَلَّ أنِّی أطلُبُ الرِّزقَ الحَلالَ ؛ با این که من می دانم کسی هست که روزی مرا در حد کفاف می رساند؛ امّا در ضیاع (زمین مزروعی) خود آن قدر کار می کنم تا عرق از بدنم سرازیر شود تا خدا بداند که من در طلب روزی حلال هستم «.
آثار طلب حلال آمرزش گناهان
خدای متعال با اسباب مختلفی گناهان انسان را می بخشد که توبه، شفاعت، عبادات، ولایت اهل بیت ـ علیهم السلام ـ ، خدمت به مردم و... از این اسباب هستند. یکی از این سبب ها طلب حلال است. رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرمود:
» مَن باتَ کالّاً مِن طَلَبِ الحلالِ باتَ مَغفوراً له ؛ کسی که با خستگی به سبب تلاش روزانه برای کسب حلال، شب را به صبح برساند، آمرزیده می شود «.
رفاه خانواده
امام صادق ـ علیه السّلام ـ می فرماید:
» من لم یستحی مِن طلبِ المعاش خَفَّت مؤونَتُهُ وَرُخیَ باله و نُعِّمَ عِیالُهُ ؛ کسی که از طلب حلال شرم نکند، بارش سبک، سختی هایش آسان و خانواده اش در رفاه قرار می گیرند. «
کسب را همچون زراعت دان عمو تا نکاری دخل نبود آن تو
امام رضا ـ علیه السّلام ـ فرمود: » صاحِبُ النِعمةِ یَجِبُ عَلَیه التَوسِعَةُ عَن عِیالِه ؛ بر صاحبان نعمت واجب است که بر خانواده خود توسعه دهند و به زندگی آنان گشایش بخشند «.
سربار نبودن
بیکاری، به نداشتن مهارت و نداشتن دانش مفید و سودآور منجر میشود ، با عث میشود انسان، خود و خانواده اش سربار و نان خور دیگران و جامعه بشود و چنین کسی از رحمت خدا به دور است.
عن النبی ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ قال:
«ملعونٌ مَن ألقی کَلَّه عَلَی الناس مَلعونٌ مَلعونٌ مَن ضَیَّعَ مَن یَعول؛
رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ فرموده است: کسی که بار زندگی خود را بر دوش دیگران بیفکند (و بخواهد از دسترنج مردم زندگی خود را بگذراند) رانده و مطرود درگاه باری تعالی است
و نیز کسی که حقوق خانواده خود را ضایع کند ملعون است.
مردی به حضور امام صادق ـ علیه السّلام ـ آمد و گفت: یابن رسول الله من نمی توانم با دستم کار کنم ـ شاید دستش عیبی داشته که فاقد قدرت کار بوده است ـ و سرمایه ای هم ندارم که تجارت کنم و نیازمند هستم. حضرت ـ علیه السّلام ـ (دید که سر و گردن او سالم است)
فرمود: کار کن و کالا را با سر خود حمل نما و از مردم بی نیاز باش.
توجه به سبب معنوی رزق حلال
در پایان این فراز لازم است بدانیم که رزق حلال نیز هم چون همه جنبه های دیگر زندگی نیازمند دعا، تضرع و مسألت از درگاه ربوبی است و سبب واقعی، خدای سبحان است.
پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: عبادت ده جزء دارد، نُه جزء آن در طلب حلال است
عیسی علیه السلام مردی را دید، گفت: تو چه کار می کنی؟ گفت: عبادت می کنم. گفت: قوت [حلال[ از کجا
می آوری؟ گفت: مرا برادری است، وی قوت من راست می دارد. گفت: پس برادر تو از تو عابدتر است.
پیامبر صلی الله علیه و آله ] فرمود: هر که با آبرومندی در پیِ حلال دنیا باشد، در مرتبه شهدا خواهد بود.
محمد بن منکدر گفت:
روز بسیار گرمی به اطراف مدینه رفته بودم. دیدم حضرت باقر علیه السلام به همراه دو خدمتکارش مشغول
کار است. با خود گفتم:« یکی از بزرگان قریش در این ساعت از روز و با این حالت، در طلب دنیا؟!
چه کار ناشایستی! اکنون میروم و او را نصحیت میکنم.»
جلو رفتم و سلام کردم. او در حالیکه از خستگی نفسنفس می زد و عرق از سر رویش میریخت،
جواب سلامم را داد.
گفتم: « خدا کار شما را اصلاح کند! شما که یکی از بزرگان قریش هستید، در این ساعت گرم،
با این حال و وضع، در طلب دنیا آمدهاید؟ اگر مرگ در این حال به شما برسد چه جوابی خواهید داشت؟!»
فرمود: « به خدا قسم اگر مرگ در این حال به من برسد، مرا در حال اطاعت خدای تعالی مییابد چون در حال کسب مال حلالام و با این کار میخواهم احتیاجات خود و اهل و عیالم را برآورم و به مردم محتاج نباشم. باید از زمانی ترسید که مرگ فرا برسد و در حال معصیت خدا باشیم.»
عرض کردم: « خداوند شما را مورد رحمت خود قرار دهد! من میخواستم شما را نصیحت کنم؛ ولی شما مرا نصیحت کردید.»
منابع: بحار الانوار، ج 46، ص 287، ح 5.
اوزاعی، ابراهیم ادهم را دید با پشته هیزم بر گردن نهاده، گفت: تا کی خواهد بود این کسب کردن تو و برادران تو این رنج از تو کفایت کنند. گفت: خاموش! که در خبر است که هر که در موقف مذلّت بایستد در طلب حلال، خدای تعالی بهشت وی را واجب کند.
ابوجعفر فزاری میگوید: امام صادق علیه السلام یکی از غلامان خود به نام مصادف را فرا خواند؛ هزار دینار به او داد و فرمود: به خاطر تامین مقداری از مخارج خانواده ما برای تجارت به مصر برو. مصادف به همراه بازرگانان حرکت کرد، به نزدیکیهای مصر که رسیدند با قافلهای مواجه شدند که از مصر بیرون میآمد. از افراد آن کاروان درباره موقعیت کالایشان در مصر پرسیدند، آنها اظهار داشتند که: کالاهای شما از کالاهایی است که اکنون در این شهر کمیاب است. همه بازرگانان همسوگند و همپیمان شدند که کالاهای خود را به کمتر از دو برابر نفروشند. وارد مصر شدند و کالای خود را با سود صد در صد به فروش رساندند و به مدینه بازگشتند
مصادف به حضور امام صادق علیه السلام مشرف شد، دو کیسه هزار دیناری را در برابر حضرت گذاشت و عرض کرد: یک کیسه اصل سرمایه است و دیگری سود آن! امام فرمود: این سود زیادی است، مگر شما در این سفر چگونه تجارت کردید؟ مصادف ماجرا را تعریف کرد. حضرت فرمود: پناه بر خدا! شما علیه مسلمانان همسوگند میشوید که هر دینار را به یک دینار سود بفروشید؟! آنگاه حضرت هزار دینار خود را برداشت و فرمود: این هزار دینار سرمایه من است و به سود دینار به دینار نیازی ندارم و بعد فرمود: مصادف! با شمشیرهای برهنه بازی کردن و بر (لبه تیز) آن دست کشیدن از کسب روزی حلال آن آسانتر است.
حضرت علی علیه السلام می فرماید :
اِبنَ آدَمَ! اِن کُنتَ تُریدُ مِنَ الدُّنیا ما یَکفیکَ فَاِنَّ اَیسَرَ ما فیها یَکفیکَ
وَ ان کُنتَ انّما تُریدُ ما لا یَکفیکَ فَانَّ کُلَّ ما فیها لا یَکفیکَ.
فرزند آدم!
اگر از دنیا به قدر کفاف راضی باشی اندکی از آن،تو را کافی است و اگر بیش از کفاف بخواهی همه آنچه در آن است نیز تو را کافی نیست.
در این زمینه عالم و زاهد بزرگ مرحوم شیخ علی اکبر نهاوندی می فرماید: چون غذای حرام به شکم وارد شد مصداق آیه: «و الذی خبث لا یخرج إلا نکداً» از خبیثت چیزی جز خبیث خارج نشود
نیز عالم ربانی مرحوم نراقی در کتاب معراج السعاده می نویسد: دلی که از لقمةحرام روئیده باشد، کجا و قابلیت انوار عالم قدس کجا و نطفه ای که از مال حرام هم رسیده باشد به مرتبةرفیع انس با پروردگار چکار،
کما اینکه امام حسین ـ علیه السلام ـ در روز عاشورا فرمود:
شکمهای شما از حرام پر شده لاجرم سخن حق را شنوا نیستید. آنچه كه برايتان حلال شده، بيشتر از آن است كه براي شما حرام گشته است. پس رها كنيد اندك را براي وصول به بسيار و ترك كنيد آنچه را كه ننگ است براي به دست آوردن آنچه وسيع است.
امام علي (ع) :هيچ صاحب جاني نميميرد مگر آنكه روزي مقرّر خود را تمام ميخورد. پس از خدا بترسيد و در طلب روزي مبالغه مكنيد و دير رسيدن روزي، شما را بر آن ندارد كه طلب چيزي از روزي را به معصيت خدا بكنيد زيرا كه حق تعالي روزي را در ميان خلق خود حلال قسمت كرده است و حرام قسمت نكرده است.
حضرت محمد (ص) :زراعت كنيد و درخت بنشانيد والله كه مردم كاري از اين حلالتر و پاكيزهتر نميكنند.
امام جعفر صادق )ع) : حريص كسي است كه به دنبال سود از راه غير حلال ميباشد. (يعني به او فرقي نميكند كه پول از چه راهي به دست ميآيد و فقط به دنبال سود است.
حضرت محمد (ص): پروردگارا! براي امّت من، سحرخيزي را مبارك ساز. (هر مسلماني كه سحرخيز باشد، هم بركت عبادت و هم بركت روزي حلال، شامل حال او ميشود.
حضرت محمد (ص) در آخرین حج خانه خدا که به حجه الوداع معروف است، در بخشی از سخنان خویش برای مردم فرمود:«خداوند متعال روزی ها را در میان مخلوقاتش به صورت حلال تقسیم فرموده است، نه به صورت حرام. پس هرکس با تقوی باشد و صبر کند خداوند روزیش را به او می دهد، ولی هر کس بر اثر کم صبری پرده دری و شتاب کند و از غیر راه حلال روزی را بیابد، از روزیش کم می شود و روز قیامت نیز مورد بازخواست قرار می گیرد.
از موارد دیگر که لازم بتذکر است میتوان چنین گفت :
1-کسب حلال، زمینه ساز طاعات و عبادات است
2. طلب حلال، نوعی جهاد است
3. کسب حلال از شرایط ازدواج است
4. کسب حلال از شرایط دادن و گرفتن زکات است
5. کسب حلال از شرایط بخشش و انفاق است
6. کسب حلال از ارکان توبه است
7. کسب حلال، شیوه بزرگان دین است
8. کسب حلال، برای مؤمن از امور واجب است
9. کسب حلال، فقر را دفع می کند
10. کسب حلال، نشانه حریّت و آزادگی است
بزرگان علم و فلسفه در دنیا نیز بر کسب و کار و پشتکار تاکید داشته اند .
1. كار كنيد تا همه غصه ها و پريشاني هاي خود را فراموش كنيد. (( گاليله))
2. هيچ چيز بهتر از كار كردن به جاي غصه خوردن، آدمي را به خوشبختي نزديك نميكند. (( موريس مترلينگ ))
3. من به هيچ وجه اجازه نمي دهم كه شرايط مرا نااميد كند. سه چيز لازم براي رسيدن به يك هدف با ارزش عبارت است از : كار ، استقامت و عقل سليم. توماس اديسون
۴-عروس زندگاني نامش كار است. اگر شما داماد اين عروس شويد، فرزند شما سعادت نام خواهد داشت . بنجامين فرانكلين
۵-انجام عمل غير ممكن، خود، گونه اي تفريح است.(( والت ديسني ))
۶-آب قطره قطره مي چكد و با پايداري و سماجت، سنگ بزرگ را سوراخ مي كند؛ موش با پشتكار و استقامت موفق به پاره كردن رشته محكمي از سيم مي شود و ضربه هاي پي در پي تبري كوچك، درخت كهن را از پاي در مي آورد. بنجامين فرانكلين
منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت ، هر نفسی که فرو میرود ممد حیات است و چون بر می آید مفرح ذات ، پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمت شکری واجب